Birçok kişi baş ağrısı, mide sorunu, çarpıntı, kas gerginliği ya da bitmeyen yorgunluk yaşadığında önce yalnızca bedene odaklanır. Oysa bedensel şikayetlerin arkasındaki psikolojik faktörler sandığınızdan daha sık rol oynayabilir. Dünya Sağlık Örgütü, stresin baş ağrısı, bedensel ağrı, mide rahatsızlığı ve uyku sorunlarıyla birlikte görülebileceğini açıkça belirtir. Bu nedenle bedensel belirtileri küçümsemeden, hem tıbbi hem psikolojik açıdan değerlendirmek gerekir. WHO stres bilgileri
Burada önemli bir ayrım vardır: Psikolojik etkenlerle ilişkili bedensel belirtiler “uydurma” değildir. Kişi ağrıyı, sıkışmayı, nefes darlığını ya da mide kramplarını gerçekten yaşar. Ancak bazen bu belirtilerin şiddeti, süresi ve günlük yaşama etkisi; stres, kaygı, travma, bastırılmış duygular ve tükenmişlik gibi ruhsal süreçlerle artar. Van psikolog desteğine başvuran birçok danışanda da benzer bir zihin-beden döngüsü görürüz.
Bedensel Şikayetlerin Arkasındaki Psikolojik Faktörler nasıl ortaya çıkar?
Beyin ile beden birbirinden ayrı çalışan iki sistem değildir. Kişi tehdit algıladığında sinir sistemi hızlanır, kaslar gerilir, nabız artar, nefes yüzeyselleşir ve sindirim sistemi etkilenebilir. Kısa süreli stres bazen koruyucu olabilir; ancak bu yük uzadığında beden sürekli alarmda kalır. İşte bu noktada bedensel şikayetlerin arkasındaki psikolojik faktörler daha görünür hale gelir. WHO
Amerikan Psikiyatri Birliği, somatik semptom bozukluğunu kişinin ağrı, halsizlik veya nefes darlığı gibi fiziksel belirtilere yoğun biçimde odaklanması ve bunun ciddi sıkıntı yaratması olarak tanımlar. Bu tanımın önemli yanı şudur: Fiziksel belirti bazen tıbbi bir durumla birlikte olabilir, bazen de tetkiklerle tam açıklanamayabilir. Her iki durumda da kişinin yaşadığı sıkıntı gerçektir. APA somatik semptom bozukluğu
Stres bedende neden ağrı, çarpıntı ve mide sorunu yapar?
Stres sırasında vücut “hazır ol” moduna geçer. Bu durumda kaslar sıkılır, boyun ve omuz ağrıları artabilir, mide asidi değişebilir, bağırsak düzeni bozulabilir ve kişi kalbini daha fazla hissetmeye başlayabilir. WHO, stresle birlikte baş ağrısı, diğer bedensel ağrılar, mide rahatsızlığı ve uyku güçlüğünün görülebileceğini belirtir. WHO
NHS de açıklanması güç bedensel belirtiler arasında kas-eklem ağrıları, baş ağrısı, göğüs ağrısı, çarpıntı, yorgunluk, baş dönmesi hissi ve mide sorunlarını sayar. Ayrıca pratisyen hekime başvuran her 4 kişiden yaklaşık 1’inde, en azından bir aşamada, fiziksel belirtilerin net biçimde açıklanamadığını bildirir. Bu veri, bedensel şikayetlerin arkasındaki psikolojik faktörler konusunun klinikte ne kadar sık gündeme geldiğini gösterir. NHS medically unexplained symptoms
Bedensel Şikayetlerin Arkasındaki Psikolojik Faktörler hangi duygusal süreçlerle ilişkilidir?
En sık gördüğümüz duygusal süreçlerden biri anksiyetedir. Kaygı yükseldiğinde beden daha hassas algılanır. Normalde fark edilmeyecek bir kalp atımı, küçük bir mide kasılması ya da geçici bir baş dönmesi, tehdit gibi yorumlanabilir. Bu yorum arttıkça kişi bedene daha çok odaklanır ve belirti daha yoğun hissedilir.
İkinci önemli alan bastırılmış duygulardır. Üzüntü, öfke, suçluluk ya da çaresizlik açık biçimde ifade edilmediğinde beden bu yükü taşıyabilir. Bazı kişiler “kötüyüm” demez ama sürekli mide yanması, boğazda düğüm hissi veya göğüste baskı tarif eder. Klinik psikoloji açısından bu, bedenin duygu yükünü haber verme yollarından biri olabilir.
Üçüncü alan travma ve uzun süreli stres öyküsüdür. Geçmişte yaşanan kayıplar, aile içi çatışmalar, ihmal, yoğun iş baskısı ya da belirsizlik dönemleri sinir sistemini duyarlı hale getirebilir. Bu durumda bedensel şikayetlerin arkasındaki psikolojik faktörler daha kalıcı bir örüntü oluşturabilir. Özellikle Van psikoloji hizmetlerinde deprem, göç, aile yükleri ve ekonomik baskı gibi yaşam olaylarının beden üzerindeki etkisi sık konuşulur.
En sık görülen psikolojik kaynaklı bedensel belirtiler
Psikolojik etkenlerle ilişkili bedensel belirtiler kişiden kişiye değişir. En sık başvurulan yakınmalar arasında gerilim tipi baş ağrısı, boyun ve sırt ağrısı, mide bulantısı, karın ağrısı, hazımsızlık, ishal-kabızlık döngüsü, kalp çarpıntısı, nefes yetmiyor hissi, halsizlik, uyuşma-karıncalanma ve uyku bozukluğu yer alır. NHS bu belirtilerin önemli bölümünü persistent physical symptoms başlığı altında tanımlar. NHS
Burada kritik nokta, belirtinin tek başına psikolojik ya da tek başına fiziksel diye keskin biçimde ayrılmamasıdır. Örneğin reflü, migren, irritabl bağırsak sendromu veya kas iskelet sistemi sorunları olan kişilerde psikolojik yük belirtileri artırabilir. Aynı şekilde yoğun kaygı yaşayan bir kişide organik bir hastalık olmadan da benzer bedensel yakınmalar ortaya çıkabilir. Bu yüzden sağlıklı yaklaşım, “ya beden ya psikoloji” değil, “beden ve psikoloji birlikte” bakışıdır.
Ne zaman önce doktora başvurmalısınız?
Bedensel belirtileriniz yeni başladıysa, hızlı biçimde şiddetlendiysa ya da günlük yaşamınızı belirgin bozuyorsa önce hekim değerlendirmesi önemlidir. Özellikle göğüs ağrısı, bayılma, konuşma bozulması, kol-bacakta güç kaybı, yüksek ateş, istemsiz kilo kaybı, dışkıda ya da kusmada kan, gece uyandıran şiddetli ağrı ve ani nefes darlığı gibi durumlarda zaman kaybetmeden tıbbi yardım almalısınız.
Psikolojik etkenler önemli olabilir; ancak bu bilgi organik nedenleri dışlama hakkı vermez. Güvenilir yaklaşım şudur: Önce gerekli tıbbi değerlendirme yapılır, ardından belirtiler sürüyorsa bedensel şikayetlerin arkasındaki psikolojik faktörler klinik olarak ele alınır. Bu yaklaşım danışanın güvenini artırır ve yanlış yönlendirme riskini azaltır.
Tıbbi tetkikler normal çıktıysa bu belirtiler neden devam edebilir?
Bu soru birçok danışanın zihnini yorar. “Sonuçlar temiz çıktıysa ben neden hâlâ böyle hissediyorum?” Cevap çoğu zaman bedenin öğrenilmiş alarm halindedir. Kişi bir kez ciddi korku yaşadığında, sonrasında en küçük bedensel sinyali tehdit gibi izlemeye başlayabilir. Bu da belirtiyi söndürmek yerine besler.
APA’ya göre sorun yalnızca belirtinin varlığı değil, o belirtiyle ilgili aşırı düşünce, yoğun kaygı ve tekrarlayan kontrol davranışlarıdır. Sürekli nabız saymak, internetten hastalık araştırmak, tekrar tekrar güvence istemek ve bedeni dinlemek kısa süreli rahatlatır; uzun vadede döngüyü güçlendirir. APA
NHS Talking Therapies verilerine göre, açıklanması güç ya da kalıcı bedensel belirtiler yaşayan kişilerde ruh sağlığı eş tanıları oldukça yaygındır. Bu bilgi, bedensel şikayetlerin arkasındaki psikolojik faktörler değerlendirilirken depresyon, anksiyete ve tükenmişlik taramasının neden önemli olduğunu gösterir. NHS Talking Therapies
Bedensel Şikayetlerin Arkasındaki Psikolojik Faktörler terapi sürecinde nasıl ele alınır?
Psikoterapide amaç “Bu her şeyin kafanızda olduğu” mesajını vermek değildir. Amaç, bedenin verdiği sinyalleri daha doğru okumak, stres-kaygı-belirti döngüsünü fark etmek ve kişinin işlevselliğini yeniden güçlendirmektir. Önce belirtilerin ne zaman arttığı, hangi yaşam olaylarıyla ilişkili olduğu ve kişinin bunları nasıl yorumladığı anlaşılır.
Sonra bedene değil, örüntüye çalışılır. Örneğin kişi her tartışma sonrası mide ağrısı yaşıyorsa duygusal tetikleyiciler görünür hale getirilir. Her kalp çarpıntısında “bana bir şey oluyor” diye panikleyen biriyle, felaketleştirme düşünceleri üzerinde çalışılır. Uyku, nefes, kas gevşetme, dikkat düzenleme ve duygu farkındalığı becerileri bu süreci destekler.
Gerektiğinde psikiyatri değerlendirmesiyle birlikte ilerlemek de yararlı olabilir. Çünkü bazı durumlarda yoğun anksiyete, depresyon ya da travma sonrası belirtiler bedensel yakınmaları ciddi biçimde artırır. Van psikolog desteğinde hedef, kişinin bedeniyle kavga etmesini değil, bedensel şikayetlerin arkasındaki psikolojik faktörler karşısında daha dengeli ve işlevsel bir ilişki kurmasını sağlamaktır.
Van’da bu belirtiler için ne zaman psikolojik destek almalısınız?
Eğer tetkikleriniz büyük ölçüde normalse, belirtiler stres dönemlerinde artıyorsa, bedensel yakınmalarınız sosyal yaşamınızı bozuyorsa ve zihniniz gün boyu bedeninize takılı kalıyorsa psikolojik değerlendirme düşünmelisiniz. Özellikle iş stresi, aile çatışmaları, yas, sınav baskısı, ilişki sorunları ve belirsizlik dönemlerinde bu tablo sık görülür.
Van psikolog arayışında olan birçok kişi önce “Psikoloğa gitmek için yeterince kötü değilim” diye düşünür. Oysa destek almak için çökmenizi beklemeniz gerekmez. Van psikoloji alanında erken başvuru, belirtilerin kronikleşmesini önlemede önemli bir avantaj sağlar. Yüz yüze destek isteyenler için Van bireysel terapi sayfası; uzaktan destek düşünenler için online terapi sayfası yol gösterici olabilir. Bu bağlantılar güncel site haritasında yer almaktadır.
Mide ve stres ilişkisini daha ayrıntılı okumak isterseniz mideye ağrı vuran stres nasıl geçer, kaygı belirtilerini daha geniş çerçevede ele almak isterseniz anksiyete kaygı bozukluğu içerikleri faydalı olabilir. Bu iç bağlantılar hem kullanıcı deneyimi hem de içerik bütünlüğü açısından semantik olarak uygundur.
Sık Sorulan Sorular
Psikolojik sorunlar gerçekten fiziksel ağrı yapar mı?
Evet. Stres ve anksiyete baş ağrısı, kas gerginliği, mide sorunları ve uyku bozukluğu gibi fiziksel belirtilerle birlikte görülebilir. WHO bunu açık biçimde belirtir. WHO
Tüm tetkikler normalse psikoloğa gitmek mantıklı mı?
Evet. Özellikle belirtiler sürüyorsa, stresle artıyorsa ve yaşam kalitenizi bozuyorsa psikolojik değerlendirme anlamlıdır. Bu, belirtilerin gerçek olmadığı anlamına gelmez.
Stres mideye ve bağırsaklara vurur mu?
Evet. WHO stresin mide rahatsızlığına yol açabileceğini, NHS ise mide sorunlarını sık görülen kalıcı bedensel belirtiler arasında sayar. WHO NHS
Çarpıntı her zaman psikolojik midir?
Hayır. Çarpıntının tıbbi nedenleri de olabilir. Bu yüzden yeni başlayan, sıklaşan ya da başka belirtilerle birlikte görülen çarpıntıda önce hekim değerlendirmesi gerekir.
Terapi bedensel belirtileri tamamen yok eder mi?
Terapi sihirli bir silme işlemi değildir. Ancak belirtiyi artıran düşünce, duygu ve davranış döngülerini azaltarak sıkıntının şiddetini ve günlük yaşama etkisini belirgin biçimde düşürebilir.
Sonuç
Bedensel belirtileriniz gerçek, yorucu ve önemlidir. Ancak bazı durumlarda bu belirtilerin sürmesinde ya da şiddetlenmesinde bedensel şikayetlerin arkasındaki psikolojik faktörler belirleyici olabilir. Doğru yaklaşım, önce gerekli tıbbi değerlendirmeyi yapmak; ardından bedensel yakınmaların stres, kaygı, travma, bastırılmış duygu ve yaşam yükleriyle ilişkisini profesyonel biçimde ele almaktır.
Eğer siz de uzun süredir açıklanmakta zorlanan ağrı, mide sorunu, çarpıntı, nefes darlığı hissi ya da yorgunluk yaşıyorsanız bunu tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz. Van’da yüz yüze ya da online süreçte profesyonel destek almak için bireysel terapi ve Van online terapi seçeneklerini inceleyebilir, dilerseniz Instagram hesabı üzerinden içeriklere de göz atabilirsiniz.
Kaynakça
World Health Organization – Stress
NHS – Medically unexplained symptoms
American Psychiatric Association – What is Somatic Symptom Disorder?
NHS Talking Therapies – Long term conditions and medically unexplained symptoms
PubMed – Somatic symptoms in primary care: etiology and outcome
“Bu yazı Klinik Psikolog Furkan Lenk tarafından hazırlanmıştır. Yetişkin bireyler, ergen bireyler, çiftler ve ailelerle çalışan Lenk, Van’da psikoterapi hizmeti sunmaktadır. Daha fazla bilgi için: www.furkanlenk.com”
