İçindekiler
En riskli kişilik bozukluğu hangisidir sorusu sık sorulur. Ancak klinik açıdan bu soruya tek cümlelik ve kesin bir yanıt vermek doğru olmaz. Çünkü risk tek bir başlık değildir. Başkasına zarar verme riski, kendine zarar verme riski, dürtüsellik, madde kullanımı, geçmiş şiddet öyküsü ve eşlik eden başka ruhsal sorunlar birlikte değerlendirilir.
Yine de bazı kişilik örüntülerinde belirli risk alanları daha belirgin olabilir. Başkalarına yönelik şiddet ve suç tekrarı açısından antisosyal kişilik bozukluğu daha çok öne çıkar. Kendine zarar verme ve intihar girişimi açısından ise borderline kişilik bozukluğunda risk daha belirgin olabilir. Bu yüzden daha doğru soru çoğu zaman hangi kişilik bozukluğunda hangi risk öne çıkar şeklinde kurulmalıdır.
Bu yazıda en riskli kişilik bozukluğu hangisidir sorusunu damgalayıcı bir dille değil, klinik bir çerçevede ele alacağım. Antisosyal, borderline ve narsistik örüntülerde riskin nasıl farklılaştığını, hangi etkenlerin riski artırdığını ve ne zaman profesyonel destek gerektiğini sade bir dille anlatacağım.
En riskli kişilik bozukluğu hangisidir?
En riskli kişilik bozukluğu hangisidir sorusunun en kısa cevabı şudur: Tek bir en riskli kişilik bozukluğu yoktur. Riskin türüne göre tablo değişir. Başkalarına yönelik şiddet ve suç tekrarı açısından antisosyal kişilik bozukluğu daha çok öne çıkar. Kendine zarar verme ve intihar girişimi açısından ise borderline kişilik bozukluğu daha belirgin olabilir.
Bu ayrımı yapmak önemlidir. Çünkü halk arasında risk çoğu zaman sadece başkalarına zarar verme olarak düşünülür. Oysa klinik değerlendirmede kişinin kendisine zarar verme riski de en az bunun kadar önemlidir. Bu nedenle kişilik bozukluklarında risk, tek yönlü değil çok boyutlu ele alınır.
Kişilik bozukluklarında risk neye göre değerlendirilir?
Kişilik bozukluklarında risk sadece tanıya bakılarak değerlendirilmez. Dürtüsellik düzeyi, madde kullanımı, geçmiş şiddet öyküsü, geçmiş intihar girişimi, eşlik eden depresyon ya da anksiyete, çevresel stres ve sosyal destek durumu birlikte ele alınır.
Bu yüzden aynı tanıya sahip iki kişide risk düzeyi aynı olmayabilir. Bir kişi daha işlevsel ve destek alıyor olabilir. Başka bir kişi ise yoğun dürtüsellik, yalnızlık, madde kullanımı ve geçmiş şiddet öyküsü nedeniyle çok daha kırılgan bir tabloda olabilir. Klinik değerlendirmede önemli olan etiket değil, örüntüdür.
Antisosyal kişilik bozukluğu neden daha yüksek riskle ilişkilendirilir?
Antisosyal kişilik bozukluğu en sık başkalarına yönelik risk açısından öne çıkar. Bunun nedeni dürtüsellik, kuralları ihlal etme, başkalarının haklarını önemsememe, aldatıcılık, saldırganlık ve pişmanlık eksikliği gibi örüntülerin daha sık görülmesidir.
Bu nedenle başkalarına yönelik risk başlığında en çok antisosyal kişilik bozukluğu anılır. Ancak bu, antisosyal kişilik bozukluğu olan herkesin şiddet göstereceği anlamına gelmez. Risk değerlendirmesi yine kişinin geçmişine, yaşam koşullarına ve eşlik eden sorunlara göre yapılmalıdır.
Öfke, dürtüsellik ve saldırganlık örüntüsü üzerine daha geniş bir çerçeve için öfke kontrolü içeriğine de göz atabilirsiniz.
Borderline kişilik bozukluğunda risk hangi alanda öne çıkar?
Borderline kişilik bozukluğunda risk daha çok kendine zarar verme, intihar girişimi, yoğun dürtüsellik ve ilişkilerde ani kopuşlarla öne çıkar. Bu yapıda duygular çok yoğun yaşanabilir, terk edilme korkusu çok belirgin olabilir ve kişi duygusal dalgalanmalara daha dürtüsel tepkiler verebilir.
Bu nedenle borderline kişilik bozukluğunu başkaları için en riskli diye tanımlamak çoğu zaman eksik kalır. Çünkü burada asıl belirgin risk alanı çoğu zaman kişinin kendisine yönelir. Yoğun duygusal zorlanma ve ani davranışlar bu tabloyu daha kırılgan hale getirebilir.
Narsistik kişilik bozukluğu riskli olabilir mi?
Evet, olabilir. Ancak narsistik kişilik bozukluğunda risk daha çok kişilerarası zarar, manipülasyon, yoğun öfke, aşağılama, empati eksikliği ve bazı durumlarda saldırganlık üzerinden değerlendirilir.
Bu nedenle en riskli kişilik bozukluğu hangisidir sorusuna narsistik kişilik bozukluğu cevabını vermek klinik olarak çok doğru olmaz. Ama ilişkilerde ciddi yıkım, psikolojik baskı ve sınır ihlali açısından yine de önemli bir yapı olabilir. Bu konuda narsist eşle sağlıklı sınır ve iletişim içeriği de yardımcı olabilir.
Kişilik bozukluğu olan herkes riskli midir?
Hayır. Kişilik bozukluğu olan herkes çevresi için riskli değildir. Bu çok yanlış ve damgalayıcı bir genelleme olur. Kişilik bozuklukları; düşünme, hissetme, davranma ve ilişki kurma biçiminde kalıcı örüntüler yaratabilir. Ancak her kişilik bozukluğunu şiddetle eşitlemek doğru değildir.
Daha doğru yaklaşım, hangi durumda hangi riskin arttığını anlamak ve buna göre destek sağlamaktır. Damgalayıcı dil, kişilerin yardım aramasını da zorlaştırabilir. Bu yüzden içerikte riskten söz ederken etiketleyici değil, açıklayıcı olmak gerekir.
Ne zaman profesyonel destek gerekir?
Eğer kişide kendine zarar verme düşüncesi, başkasına zarar verme tehdidi, yoğun dürtüsellik, kontrolsüz öfke, tekrar eden şiddet davranışı, ağır madde kullanımı veya ciddi işlev kaybı varsa profesyonel destek gerekir. Bu tür belirtiler ertelenmemelidir.
Risk değerlendirmesi, kişinin kötü biri olduğu anlamına gelmez. Bu yalnızca daha dikkatli ve yapılandırılmış bir destek gerektiğini gösterir. Kişilik örüntüleri üzerinde çalışmak, dürtü kontrolünü güçlendirmek ve eşlik eden sorunları ele almak mümkündür.
Bu konuda destek sürecini genel olarak anlamak için bireysel danışmanlık, uzaktan destek için online terapi ve genel kaygı örüntüleri için anksiyete kaygı bozukluğu sayfalarına da göz atabilirsiniz.
Van’da destek arayanlara not
Van psikolog arayışında olan birçok kişi, çevresindeki zorlayıcı kişilik örüntülerini önce çok öfkeli, çok manipülatif ya da çok dengesiz gibi cümlelerle tarif eder. Bu anlaşılır bir durumdur. Ancak kişilik bozukluklarında risk değerlendirmesi, sadece görünen davranışa değil; altında yatan dürtüsellik, şiddet öyküsü, kendine zarar riski ve eşlik eden başka sorunlara da bakmayı gerektirir.
Van psikoloji alanında destek ararken önemli olan, damgalamadan ama riski de küçümsemeden ilerleyen bir çerçevedir. Daha fazla bilgi için Van psikolog sayfasını inceleyebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
En riskli kişilik bozukluğu hangisidir?
Tek bir yanıt yoktur. Başkalarına yönelik şiddet riski açısından antisosyal kişilik bozukluğu daha çok öne çıkar. Kendine zarar verme ve intihar girişimi açısından ise borderline kişilik bozukluğu daha belirgin olabilir.
Antisosyal kişilik bozukluğu neden riskli görülür?
Dürtüsellik, saldırganlık, kuralları ihlal etme ve başkalarının haklarını önemsememe örüntüsü nedeniyle şiddet ve suç tekrarı riski daha yüksek olabilir.
Borderline kişilik bozukluğu riskli midir?
Evet, özellikle kendine zarar verme ve yoğun dürtüsellik açısından riskli olabilir. Ancak risk çoğu zaman kişinin kendisine yönelir.
Kişilik bozukluğu olan herkes çevresi için riskli midir?
Hayır. Bu doğru değildir. Risk bireyin örüntüsüne, geçmişine, eşlik eden sorunlara ve bağlama göre değişir.
Terapi kişilik bozukluklarında yardımcı olur mu?
Evet. Dürtü kontrolü, ilişki örüntüleri, öfke yönetimi ve kendine zarar riskinin azaltılması açısından terapi destekleyici olabilir.
Sonuç
En riskli kişilik bozukluğu hangisidir sorusunun cevabı tek bir etiketle verilmez. Başkalarına yönelik risk açısından antisosyal kişilik bozukluğu daha çok öne çıkarken, kendine yönelik risk açısından borderline kişilik bozukluğu daha belirgin olabilir. Bu nedenle risk değerlendirmesi tanıdan çok örüntüye ve bağlama göre yapılmalıdır.
Eğer kendinizde ya da yakınınızda dürtüsellik, şiddet, kendine zarar düşünceleri ya da yoğun işlev kaybı görüyorsanız bunu tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz. Destek almak isterseniz iletişim sayfası üzerinden benimle bağlantı kurabilirsiniz.
Kaynaklar
PubMed – Personality disorders, violence and antisocial behaviour
PMC – Personality disorders, violence and antisocial behaviour
NCBI Bookshelf – Antisocial Personality Disorder
Mayo Clinic – Personality disorders: symptoms and causes
